Wat kan muziek aan poëzie toevoegen? Of in het algemeen met taal doen? In vorige columns heb ik betoogd dat taal muzikaal is, maar ook dat muziek niet altijd als een soort taal moet worden gezien. Daaruit volgt dat muziek niet een "vertaling" van poëzie hoeft te zijn. Er zijn dus andere mogelijkheden waarop muziek met taal kan omgaan. Wat voor mogelijkheden zijn dat?

In de vorige column heette het dat op zijn minst een compositie "een inrichting [is] van tijd en van wat betrokkenen (musici, luisteraars) in die tijd kunnen doen". Dan is de nulgraad van tekstzetting dat een compositie een ruimte en een tijd vrijmaakt voor taal om fysiek aanwezig te zijn. De componist richt ruimte en tijd in voor de woorden om te gaan klinken.

Dit klinkt erg algemeen. Woorden klinken toch altijd wel ergens in een tijd en in een ruimte? Dat is natuurlijk zo, maar het verschijnen er van is niet altijd vormgegeven, en zonder dat vormen de woorden gewoon een doorzeurend continuum. Maar door hun verschijnen bewust vorm te geven kunnen juist latente betekenissen van woorden te voorschijn komen.

Woorden staan van zichzelf op een vreemde manier in de tijd: enerzijds hebben ze een betekenis die los staat (of lijkt te staan) van elk gebruik in een specifieke context, anderzijds kunnen ze pas betekenis hebben als ze op een bepaald moment optreden. En die twee kanten van een woord bepalen elkaar wederzijds: wat een woord allemaal kan betekenen in een specifieke situatie is afhankelijk van zijn betekenis in het algemeen, maar die betekenis in het algemeen is weer een functie van de geschiedenis van het gebruik van dat woord, en dus een resultante van alle specifieke voorkomens.

Zo vormt elk woord, elk taal-element, de locus van een aparte feedback-dynamiek tussen algemene betekenishorizon en specifieke, context-bepaalde betekenis. Dat heen- en- weer tussen het algemene en het specifieke geeft elk woord zijn interne dynamiek. Die dynamiek is voor elk woord anders, maar elk woord zit in een eigen achtbaan van betekenissen. En elke keer dat het woord gebruikt wordt, wordt die achtbaan verder ontwikkeld. De precieze context van het woordgebruik ontwikkelt het woord zelf. En het is die context die een componist inricht.


***


Enkele weken geleden was ik te gast bij KlangForum Heidelberg. Als onderdeel van hun project "Vom Klang der Worte" werd een compositie van mij uitgevoerd, een heel simpel stuk dat Tien Lezers heet, geprogrammeerd als deel van een workshop. Het hoofdprogramma bestond uit werk van Gesualdo, Peter Eötvös en Carola Bauckholt; allemaal componisten die een heel eigen verhouding hadden uitgewerkt tussen de woorden en hun verschijnen in een compositie. Om me op die workshop voor te bereiden schreef ik naar aanleiding van de naam van het project een kleine notitie (in het Engels), die de gedachten hierboven in een notedop bevat:

Words and Music. It's not about the sound of the words - but when you hear words musically, they show themselves differently. Sound is a great medium for understanding time and motion and simultaneity, for understanding co-existing with each other and with the world. Words heard musically point to utterance as act, taking place within a particular mode of coexistence that is structured by the musical form.

For example, "10 Readers" is about sitting together with ten people, each reading their own book, simultaneously together and in an individual space. That is a very basic but very particular social structure, and the piece cuts through it diagonally, by "piercing" those closed individual reader-worlds rhythmically, when readers (on a cue from a clicktrack) read out loud the word they're just then reading.