Wim Laman is componist en programmamaker bij VPRO Radio 4. In het seizoen 2011/2012 zal de Nationale Reisopera zijn opera op basis van Aischylos Oresteia in premiere gaan. Tijdens de Nederlandse Muziekdagen klinkt de première van Spring at Enoshime, een compositie op korte 18e-eeuwse Japanse gedichten. Muziekplein stelde Laman Vier Vragen...

1. Hoe kwam je er toe de gedichten te gebruiken die je hebt getoonzet in Spring at Enoshima?

Directe aanleiding tot Spring at Enoshima was het boek Surimono, Poetry & Image in Japanese Prints (Hotei Publishing, Leiden 2000). Daarin stond een groot aantal prenten gereproduceerd die in het 18e en 19e eeuwse Japan gemaakt werden om de komst van de lente – en daarmee het nieuwe jaar – te vieren. Behalve dat die prenten er vaak prachtig uitzagen viel mij op dat ze allemaal voorzien waren van z.g. Kyoka-versjes, een wat luchtiger vorm van de klassieke Waka-gedichten. Intrigerend was bovendien de vorm van die gedichtjes: steeds 31 lettergrepen verdeeld in regels van 5-7-5-7-7. (In mijn compositie heb ik dit soms overgenomen in de maatindeling). Opvallend was de luchthartige, maar ook heel filosofische toon van de gedichten: de verwondering over de ontluikende natuur, de blijheid over de komst van de lente. En dat alles gegoten in een verbale miniatuurvorm – met alle beperkingen van dien. Maar tegelijk wordt met een minimum aan woorden heel veel gesuggereerd, zoals een beeldend kunstenaar met enkele penseelstreken een vorm, een sfeer kan oproepen. Indirect speelde ook een rol dat ik al heel lang belangstelling heb voor de Japanse cultuur, zowel de beeldende kunst als de film. Vooral het filmgenre Jidai Geki heeft mijn belangstelling: historische drama's waarin op een uiterst geserreerde, Kabuki-achtige manier geacteerd wordt en waarvan de unieke beeldtaal voor mij een vorm van pure visuele poezie is.

2. De gedichten zijn gezet in het Japans, een taal die vermoedelijk niet veel bezoekers van de Nederlandse Muziekdagen machtig zullen zijn. Hoe is het voor jou om te componeren in zo'n voor Nederlanders bijzonder exotische taal?

Juist het feit, dat ikzelf (net als – waarschijnlijk – het publiek) de Japanse taal niet beheers, geeft mij de vrijheid er mijn muzikale verbeeldingskracht op los te laten: het klank- en woord-ritme krijgt dan puur muzikale betekenis. Voor de letterlijke betekenis was ik in dit geval wel aangewezen op de Engelse vertalingen die naast de Japanse originelen waren afgedrukt. Maar in de eerste plaats ging het mij erom, de filosofische, evocerende kracht van de gedichten op een subjectieve, intuitieve manier in muziek om te zetten. Ik ben ervan overtuigd, dat als ik de Engelse taalversie voor de zangpartij had gebruikt, ritme, klankkleuren en melodieën heel verschillend geweest zouden zijn.

3. Kun je iets zeggen over wat voor muzikale kwaliteit je in deze teksten aantrof, en wat je met die kwaliteit hebt gedaan in je eigen muziek? Of is er meer sprake van uitbeelding?

Ik heb ervoor gewaakt de muziek als "uitbeelding", als een soort illustratie van de gedichtjes vorm te geven. De extra dimensie die muziek aan poezie kan geven vind ik veel belangrijker. Muziek heeft een andere "betekenis" dan woorden en voorziet (gezongen-) taal van een abstracte betekenislaag. In het geval van Spring at Enoshima was het dus het samengaan van muzikale associaties die de taal opriep en de expressieve, esthetische kwaliteit van de poezie.

4. Maak onderstaande zinnen af: (zie ook de NMD Passepartout Prijsvraag)

Muziek en poezie hebben gemeen dat zij beide een imaginaire werkelijkheid tot stand brengen die je kijk op de "echte" (?) werkelijkheid verdiept – of relativeert. Poezie en muziek raken aan elkaar in het domein van de geest en het gevoel.

Anders dan muziek heeft poezie uitsluitend het woord – en 'witregels' – ter beschikking om betekenis, connotatie en associatie naar een esthetisch niveau te tillen (behalve misschien als je Kurt Schwitters heet).

Anders dan poezie staat (autonome-) muziek los van woordelijke betekenissen. In muziek is "betekenis" abstract geworden.


Wim Laman, 06-10-2009.

Spring at Enoshima van Wim Laman wordt op 11 oktober om 16:00 in première gebracht door het Nieuw Ensemble onder leiding van Hans Leenders met Lenneke Ruiten, sopraan.