Rozalie Hirs is componist en dichter. Vorig jaar nam zij deel aan de Nederlandse Muziekdagen met het orkestwerk Roseherte, dat zeer goed werd ontvangen door publiek en pers en werd genomineerd voor de Toonzetters Prijs. Dit jaar is poëzie van haar hand te horen in een compositie van Michel van der Aa, Spaces of Blank. De redactie van het Muziekplein legde Hirs Vier Vragen voor...

1. Wat kan volgens jou muziek aan een poëtische tekst toevoegen?

Toevoegen: in essentie niet echt iets. Muziek kan wel iets voelbaar maken van wat er in de tekst zit of wat de componist erin leest. ‘Muziek op tekst’ is een interpretatie van die tekst. Er zijn behoorlijk wat interpretaties van een gedicht mogelijk, afhankelijk van de lezer, gewoonweg omdat de ervaring voor iedere lezer anders is. Muziek kan bijvoorbeeld een vertaling van een leeservaring naar een muzikale ervaring zijn. Die ervaringen hebben vaak met emotie te maken, met voelen en reflectie. Met anticipatie en verwachting, herinnering en verbazing. Muziek en poëzie spelen zich af in het spanningsveld tussen wat je verwacht en wat je verrast.

2. Michel van der Aa heeft gedichten van jou getoonzet in zijn orkeststuk Spaces of Blank. Wierp zijn compositie voor jou een nieuw licht op je eigen tekst?

Ik heb de gedichten geschreven op basis van de muziek zoals die er al was. Mijn gedichten Dream I en White away and back werpen een nieuw licht op zijn muziek. Tegelijkertijd heb ik geprobeerd de muziek zo precies mogelijk om te zetten naar deze gedichten. De emotie en het ritme van de muziek naar de emotie en het ritme van de tekst. De teksten van Anne Carson en Emily Dickinson hebben me geholpen in de gedachtenwereld te geraken, die Michel van der Aa met dit werk voor ogen stond. Ik heb die gedachtenwereld geïnterpreteerd als een wandeling door verschillende ruimten van dromen, verbeelding en angst. Tijdens die wandeling ga je als in één continue stroom van ervaringen door verschillende toestanden heen.

3. Van der Aa gebruikte naast jouw werk teksten van Emily Dickinson en Anne Carson. Voel jij verwantschap met deze dichters? Hoe verhouden jouw gedichten voor jouw gevoel zich tot die van hen?

Anne Carson en Emily Dickinson zijn mijn favorieten op Engelstalig gebied. Ik heb deze dichters ook aan Michel aangeraden toen hij op zoek was naar teksten voor zijn stuk. Het voelt wel een beetje vreemd om nu zo vanzelfsprekend tussen deze grootheden in het programmaboekje te staan.

4. Maak onderstaande zinnen af: (zie ook de NMD Passepartout Prijsvraag)

Muziek en poëzie hebben gemeen dat zij een auditieve ervaring in de tijd geven, die de luisteraar of lezer iets kan geven. Bij het onhoorbaar lezen van een tekst op de pagina valt het temporele aspect in eerste instantie misschien minder op, maar het is toch essentieel, iets wat poëzie en muziek met elkaar verbindt. Deze ervaringen in de tijd hebben met emotie te maken. Je reflecteert op de lichamelijke emotie (‘voelen’) en daarbij leert je als het ware iets nieuws over jezelf, je persoonlijkheid en hoe je reageert op het gebeuren in de tijd. Je herdefinieert jezelf door je lichaam dan weer luisterend, dan weer niet-luisterend naar de wereld die er is, niet is.

Anders dan muziek werkt poëzie met de betekenis van woorden zoals we die kennen. Een gedicht maakt gebruik van onze dagelijkse taal maar zet ons taalbesef tegelijkertijd op losse schroeven. De communicatie kan sterker werken met taal dan met muziek, omdat we een zekere onderlinge overeenstemming hebben bereikt over welke betekenissen we aan welke woorden toekennen. Toch leert poëzie ons ook dat we niets zeker weten over taal. En dat vind ik mooi.

Anders dan poëzie werkt muziek alleen via abstracte klank die direct door de oren naar de hersenen gaat. Muziek werkt op basale processen in de hersenen, roept direct emotie op. Tijdens de verwerking van muziek door de hersenen is geen vertaalslag nodig, geen decodering en betekenistoewijzing, zoals dat bij het verwerken van een gedicht wel het geval is. Muziek zit, bij wijze van spreken, evolutionair een paar miljoen jaar eerder in onze ontwikkeling. De werking van muziek kan daarom veel onbeschrijfelijker en ongrijpbaarder zijn en dieper gaan. Interessante poëzie maakt gebruik van de intrinsieke muzikale mogelijkheden van woorden, zinnen. Je krijgt dan betekenis én muziek, een betekenismuziek die in dialoog gaat met de muziek van louter klanken. Informatie-stromen die elkaar dan weer kunnen versterken dan weer kunnen tegenspreken.

Spaces of Blank van Michel van der Aa, op gedichten van Rozalie Hirs, Anne Carson en Emily Dickinson wordt uitgevoerd in de Nederlandse Muziekdagen op 10 oktober om 20:15 in de Grote Zaal van het Muziekgebouw aan 't IJ, door de Radio Kamer Filharmonie onder leiding van Micha Hamel met mezzosopraan Sarah Castle.