Op zaterdag in de Grote Zaal van het Muziekgebouw aan het IJ grijpt een gevarieerd aanbod van componisten en uitvoerenden terug op het thema 'Oer & Muziek'. Hedendaags en toch oer, ga daar maar eens aan staan. Toch blijkt het geen onmogelijke opgave te zijn geweest. Wederom wordt duidelijk hoeveel talent er op het Nederlands Muziekfestival verzameld is.

Hexameron – phagocitosis (2006/07, wereldpremière)

Hexameron – phagocitosis is gecomponeerd door Jan Vriend in opdracht en op het thema ‘Oer & Muziek’ van de NPS. Zoals de titel al suggereert (maar wie beheerst er nog Oudgrieks?) hebben vijf andere componisten eenzelfde opdracht ontvangen om hun talenten tegen elkaar af te troeven in een uitdaging om iets te maken uit niets anders dan drie noten: Pam-pa-Dam, een gepuncteerd signaal, beter bekend uit de jacht en militair ritueel. De ondertitel ‘phagocitosis’ is gekozen om het aandeel van Jan Vriend te onderscheiden van dat van zijn collega’s, en om aan te geven dat dit thema zich min of meer als een phagociet gedraagt – een cel die vreemd weefsel verzwelgt dat niet in een organisme thuishoort met het doel dit te vernietigen en uit te stoten. Dat is ongeveer wat het doet in van deze compositie, met dit verschil dat het ook allerlei muzikale toespelingen binnenlokt die de cel bevat. In feite blijkt de wereld van de muziek zo vol te zitten met deuntjes die met de cel besmet zijn dat associaties praktisch onvermijdelijk zijn. Vriend heeft die verleiding geen geweld aangedaan en de sluizen gewoon opengezet om te zien of hij niet een organisme kon creëren uit het besmettingsproces zelf. Dus hier is de ambiguïteit: vernietiging als metabolisme voor constructie; ontbinding als katalysator voor compositie. Vriend laat het aan de luisteraar over om de verschillende referenties te identificeren.

Syntopoi voor cello en orkest (2004)

Het celloconcert Syntopoi is de tegenhanger van Wim Lamans vioolconcert Syntagma (1989/91). Dat laatste werk begint met een soort oerknal: een gigantische kakofonie van orkeststemmen. Daar zit in gecomprimeerde vorm al het muzikale materiaal van de compositie in verwerkt. De chaos van het begin wordt geleidelijk teruggebracht naar
een enkele toon in het hoogste register van de soloviool. In Syntopoi heeft Laman een tegengestelde werkwijze gebruikt. Hij begint met het simpelste muzikale fenomeen dat er is: een kort enkel nootje van de solist. In een quasi improviserend spel ontstaat hieruit de hele compositie. De rol van de solo-cello is gecompliceerd: solistisch ontwikkelt hij een muzikaal lijnenspel dat op heel veel verschillende manieren zijn weerklank vindt in het orkest. Maar soms worden de rollen omgedraaid en neemt het orkest het voortouw in eigenzinnige ostinati, of incorporeert het het solo-instrument volledig. Kortom: Syntopoi is een compositie waarin solist en orkest – of groepen daaruit – op allerlei plaatsen samenkomen of uiteengaan. Het werk is driedelig, waarvan het eerste in matig snel - en het derde in snel tempo gespeeld worden. Het tweede, langzame deel, een donkergekleurd instrument (of instrumentengroep) van het ene naar het andere is een karakteristieke techniek die hij in meerdere composities heeft toegepast.

Roseherte (2007-2008, wereldpremière)

Roseherte voor negentigkoppig orkest en driehonderd elektro-akoestische klanken baseert zich op het het Middelnederlandse mythische dier dat leeft op de bodem van het hart. Centraal in dit werk van de componist/dichter Rozalie Hirs staan dominantseptime akkoorden als paar, waarbij beide grondtonen zich op de welluidende afstand van een kwint bevinden. De septime akkoorden komen voor in verschillende liggingen die ieder apart als combinatie van twee of drie boventoonreeksen met bepaalde deeltonen kunnen worden opgevat. Deze deeltonen zijn op hun beurt weer natuurlijke veelvouden van de bij de desbetreffende reeks horende grondtoon. Roseherte van de componist/dichter Rozalie Hirs past het verschijnsel ringmodulatie toe tussen de twee dominant-septime akkoorden die telkens samen optreden. Zo worden de twee akkoorden als het ware in elkaars licht beluisterd. De berekeningen van Roseherte zijn uitgevoerd in de software OpenMusic en met hand en oren vertaald naar noten in de orkestpartituur. De berekende frequenties die ten grondslag liggen aan het instrumentale werk zijn vervolgens onafgerond gebruikt voor de klanksynthese.

Doktor Fausti Höllenfahrt/Doctor Fausts Hellevaart (2006, Nederlandse première)

Het Faust-motief speelt in Conrad Boehmers werk eenbelangrijke rol. Zijn muziektheaterwerk Doctor Faustus (1980-83, tekst: Hugo Claus, première: Grand’ Opéra Parijs, 1985) is een cynische afrekening met de romantische heldenverering die het gevolg van Goethe’s Faust is geweest. Zijn in opdracht van de NOS gecomponeerde Apocalipsis cum fi guris (elektronisch, instrumentaal, drie popzangers) vult als het ware een van de fictieve composities in, die de tragische componist Adrian Leverkühn in Thomas Manns Faustroman heeft geschreven met de bedoeling om een 'omwenteling van alle esthetische waarden' te bewerkstelligen. Bij de première van dit werk (Donaueschingen 1984) hebben drie zangers van de popgroep Doe Maar krachtdadig tot die omwenteling bijgedragen. Doctor Faust’s Hellevaart (2006) was een opdracht van het Filharmonisch Orkest Würzburg, dat het werk – in het kader van een Faust-week – tussen Richard Wagner en Franz Liszt plaatste, een plek waar Boehmer zich zeer op zijn gemak voelde. Dit (voorlopige) sluitstuk van het Faust-drieluik beeldt twee scènes uit Goethes Faust uit: het contract met de duivel en de paaswandeling.

  Luister hier naar de uitvoering van Oer & Muziek (deel 1).

  Luister hier naar de uitvoering van Oer & Muziek (deel 2).

  Luister naar de publieksreacties van Oer & Muziek.

Registratie en montage: Iris Honderdos
Reacties Gesualdo Consort en RFO: Arno Peters