Componist Richard Rijnvos ontving eerder dit jaar de BUMA Toonzettersprijs, een jaarlijkse prijs voor de beste compositie van het jaar, voor zijn NYConcerto, een werk dat uit drie stukken bestaat. Het derde stuk, 'cross Broadway, bestaat ook als compositie voor solopiano. Deze versie wordt op zaterdag 8 november gespeeld door Emanuele Arciuli. Samuel Vriezen legde de componist Vier Vragen voor - over stijl en citaat, over Cage en Stravinsky, netwerken en knipogen...

1. Waarom moest je 'cross Broadway schrijven, wat staat er voor jou bij het componeren van het stuk op het spel?

Ik moest 'cross Broadway (versie voor solo piano) schrijven omdat het Huddersfield Contemporary Music Festival daarom vroeg. Maar dat is waarschijnlijk niet het antwoord waarnaar je vist, is het wel? Ik heb het vermoeden dat je wilt horen wat mijn drijfveren waren om specifiek dit werk te schrijven. Om die vraag te beantwoorden, moeten we kijken naar wat aan 'cross Broadway voorafging, dat wil zeggen naar Central Dance in the Park, een werk voor piano en kamerorkest, dat inmiddels is 'opgeslokt' door het NYConcerto (spreek uit 'New York Concerto'), waarbinnen het het tweede, 'langzame' (maar niet heus) deel vormt.

Central Dance in the Park is ontstaan vanuit de niet-aflatende fascinatie voor de idee, waarvan de Italiaanse componist Franco Donatoni zegt dat het de basis vormt voor zijn compositie Etwas Ruhiger im Ausdruck: is het mogelijk een stuk te schrijven waarin gebruik wordt gemaakt van een muzikaal moment geleend van een andere componist, en dit moment met evenveel geloofwaardigheid in je eigen muzikale betoog te laten passeren als in de originele muzikale context? Met andere woorden: is het mogelijk een reeds bestaand punt te kruisen in het universum van de muziekliteratuur? Of, om met Italo Calvino te spreken: "in een netwerk van lijnen die elkaar snijden".

Central Dance in the Park is ontstaan vanuit de idee van een kruispunt. De ene weg is Central Park in the Dark van Charles Ives (waarop mijn titel uiteraard een woordspeling vormt). De andere lijn is mijn eigen materiaal. We ontmoeten elkaar halverwege. Mijn opgave was om het Ives-citaat, zijnde slechts één 2/4-maat, in mijn stuk net zo natuurlijk voorbij te laten komen als in het origineel. Ik werk er naartoe, ik ontmoet Ives en ik beweeg me er weer vandaan. Met een knipoog: op het moment dat de wegen elkaar kruisen, neem ik "per ongeluk" de verkeerde afslag. Behalve die ene maat glipt de luisteraar uiteindelijk zes maten lang in Ives. Daarna val ik weer terug in mijn eigen stuk.

De compositie 'cross Broadway is een herhaling van deze oefening, maar dan met Thelonious Monk in plaats van Charles Ives.

2. 'cross Broadway is een deel van het NYConcerto. Je noemt John Cage, de centrale componist van wat de New York School heet, als een cruciale invloed op je muziek. Was bij het schrijven van 'cross Broadway Cage nog steeds een belangrijke aanwezigheid?

In de georkestreerde versie voor piano en kamerorkest is 'cross Broadway het derde en laatste deel van NYConcerto, maar het is oorspronkelijk geschreven als stuk voor solo piano. Dat is ook de versie die in de Nederlandse Muziekdagen gespeeld wordt.

Er zijn mensen die niet snappen dat ik na Block Beuys andere muziek ben gaan schrijven, die daar haaks op lijkt te staan. Mensen vragen me af en toe wat er nog van de invloed van mijn grote voorbeeld John Cage over is, want ze horen die niet meer. Jammer, want dat is in mijn optiek slechts buitenkant. Als je naar de binnenkant van mijn muziek kijkt, dan is dat aspect nog wel degelijk aanwezig. Met name omdat Cage niet vanuit stijl dacht. Eerder hoe je met een aantal spelregels iets in elkaar kan zetten.

Onlangs heb ik het aldus geformuleerd: "Stijl beschikt over een saillante onmiddellijkheid. Of we nu naar muziek luisteren, een schilderij bewonderen, een roman lezen of een film kijken, binnen luttele momenten weet Stijl zich trefzeker als protagonist te manifesteren. Weliswaar laat Stijl zich niet gemakkelijk in woorden vangen, maar dat maakt het reflecteren erop juist zo fascinerend. Daarentegen vormt Stijl bij het scheppingsproces nooit mijn vertrekpunt. Tijdens de expeditie naar nieuwe, onbekende klanken wordt menig gebied doorkruist, zoals daar zijn: Concept, Ontwerp, Structuur, Proces, Vorm, Ontwikkeling, Karakter, Stemming, Betekenis. En feitelijk is Stijl het onvermoede eindstation."

Aldus duidt ik de vele verschijningsvormen van mijn muziek. De beeldende stasis van Block Beuys, de stalen wolkenkrabber-akkoorden in Times Square Dance, de geduldige verstilling in acqua alta, de jazzbandreminiscenties in NYConcerto, de contemplatieve theatraliteit van mappamondo, de vederlichte souplesse van Riflesso sul tasto, de trage harmonische verdamping in Riflesso sull'acqua - ze zijn stuk voor stuk ontsproten aan hetzelfde brein, op expeditie naar terra incognita.

Overigens, mensen die verbaasd zijn over deze muzikale contrasten, wijs ik erop dat Stravinsky de componist is van het Ebony Concerto, maar ook van de Mass, de één uit 1945, de ander uit 1948, een tijdsbestek van 3 jaar. De achterliggende gedachte is dat een componist - of de kunstenaar in het algemeen - zichzelf nooit zou mogen toestaan dogmatisch in stijl te worden.

3. De toelichting op je stuk luidt: "Rennend over Broadway bots ik tegen Thelonious Monk: geen centje pijn". Hoe gaat jouw werk om met referenties naar andere muziek, en wat is de rol van zulke referenties?

Referenties naar andere muziek in mijn eigen composities zijn nooit willekeurig of zonder reden. En in de meeste gevallen is er zelfs sprake van meervoudige beweegredenen. Zo flitst er in 'cross Broadway een kort citaat voorbij uit Tea for Two. Dat is niet alleen omdat ik op dat specifieke moment in het componeerproces toevallig op een aanverwante akkoordwisseling stuitte, maar ook omdat Tea for Two door een Broadway musicalcomponist is geschreven (Vincent Youmans), en bovendien omdat Thelonious Monk zelf ooit een arrangement van het theemuziekje maakte. De functie van citaten is zowel een knipoog (zoals in de Shrek films), als een eerbetoon aan het origineel.

In 'cross Broadway vond ik het belangrijk om Monk als uitgangspunt te nemen, omdat er in de nieuwe muziek - niet zozeer in Nederland en de Angelsaksische landen, maar wel heel erg daarbuiten - een koudwatervrees bestaat voor alles wat niet tot het terrein van het denken van de hedendaagse, academische, over-intellectuele componist behoort. Niet dat ik mijzelf als een onintellectuele componist beschouw. In tegendeel. Maar zoals ik al eerder opmerkte: ik ben tamelijk allergisch voor verstard denken in relatie tot muzikale esthetiek.

4. Hoe gaat 'cross Broadway de levens van de luisteraars veranderen?

Op grote schaal? Niet. Ik heb geen illusies. Maar mocht ik ooit iemand, op een zonnige namiddag, op de fiets, op weg naar huis, de langzame interlude uit 'cross Broadway horen fluiten, dan zal mij dat ongetwijfeld deugd doen. Uiteindelijk is wat iedere componist wil bereiken - naar ik aanneem - muziek te schrijven die een onuitwisbare 'imprint' achterlaat in het geheugen van de luisteraar.

'cross Broadway van Richard Rijnvos wordt op zaterdag 8 november gespeeld in het BIMhuis door Emanuele Arciuli. Zijn recital heet Round Midnight Variations en is een hommage aan Thelonious Monk, met nieuwe gecomponeerde muziek geïnspireerd door Thelonious Monk. Om 11.00 vindt in de BAM-zaal een lecture/masterclass plaats rond het programma met Arciuli en gastspreker Kevin Whitehead.